Сумбула жылдызы боюнча

[Бул интервьюлар 2009-жылы Айгине тарабынан жүргүзүлгөн изилдөө убагында алынган. Биринчи жолу жарыкка чыгып жатат]

Рыспаев Марат, 1975-ж Жалалабат областына төрөлгөн, билимим орто, 2008-жылдан бери изденүү жолунда жүрөм актыкка моюн суна элекмин.

Сумбула тууду деп климаттын өзгөрүшүн айтабыз. Сумбула кыш жеңил боло турган болсо август айынын 17-18-де оор боло турган болсо 19-20-да тууйт. Сумбуланын туушун Аттокур деген ак сакал жылдыздарга карап билчү дешет. Ал сумбуланын туушун жылына көрөт деп айтышат. Сумбуланын туушун Токтаалы деген карыянын өз көзү менен көргөнүн угуп барып, ак сакал менен маектешип олтуруп түшүнгөнүмдү кагаз бетине түшүрдүм.

Сумбула августун 17-20-чейин таңгамаал күн чыгыш тараптан өйдө көздөй уюлгуп, камета сыяктуу болгон чоң жарык асманга көтөрүлүп, көлкүлдөп жылдызга айланып калат. Ошондон тартып, суук түшө баштайт. Ачык сууларга жашыл түстөгү балыр пайда болот. Сумбула түшкөндөн кийин ачык сууларга жунуу ден – соолукка терс таасирин тийгизет.

Сумбула туулар кезде малды ойдуңураак жерге түнөтүш керек, антпесе сумбуланын туулганын көргөн малдын жүрөгү жарылып өлөт. Сумбуланы көргөн мал кадимкидей коркуп турат дешет карыялар.

Мамбеталиев Кожоке, 91 жашта, Талас аймагы

Сумбула жылдызы чыкканда мал үркөт

Чолпон деген жылдыз таңында чыгат. Анан күз айларында сумбула деген жылдыз бар. Сентябрдын аягында октябрдын башында, жайлоодон мал кете электе сумбула деген жылдыз болот экен. Таңда баркырап чыгат. Ошондо жайылып жаткан мал, жылкы үркөт экен. Биринчи туутта байтал бээлер  кулундарын таштап жиберет деп айтышчу эле.

Бул  жылдыз бир жылда бир жолу эле чыгат да, ошол айды сумбула айы дейт. Жайлоодон мал көчөөрдө чыгат экен. Эң атактуу жылдыз ошол, аны астронавттар жакшы билишет.

Эми 2010-жылы сентябрда чыгат.  Аны илгерки карыялар, жакшы адамдар, мал баккан адамдар гана билишчү экен. Ал эми дыйкандар аны билишчү деле эмес. Анткени – бул жылдыз жайлоодон жакшы көрүнөт экен.

Такен, айдоочу, Талас аймагы

Сумгула деген ошондо жайкы мезгил  бүтүп күз акысы башталат дажылдыздын аты мезгилдин алмашышы да. 18-августа сумгула туубат аны кадимкидей мал сезет жылкы менен уйлар качат. Мен 3 жыл тоодо болгом сентябрга чейин олтурам дегем ак сакалдар айтып жатышчы 18-августа сумгула туубат малдар качат десе мен элес албачым. Чындап эле жолго түшүп алып эле качат турбайбы.

Айылды көздөй кетишет малдар сезет. 18-августан баштап жайлоодо булактар тоңо баштайт. Илгери карыя кишилер айтышчу  да сумгула чыкты суу башы муздады. Чөптөргө жармашып калган суулар тоңуп калат  аткени мезгил алмашып суук болуп баштайт да жай мезгили бүтүп күз келди дегендей да Элдер жаканы көздөй көчө башташат анан жай баракат олтуруп алса анан качат да малдар алардын сезими бар.

Жаздын келишинин да белгиси бар. 17-март-18-не караган түнү токсон чыкты деп коёт. 13-март негизи апкыт сапкыт 18-не таяйт да 18-де мал тоого качат. Мал сезет  жаз келгенин, бизге бир фермер келген, ошол айтып жатат: малдар пиво ичип калганда күн жылыйт. Пиво ичкени кар эрип көлчүк-көлчүк болуп калганын иче баштаганда ал муздак болот да жылыганда мал билип ичип баштаганда жаз келет малдын пиво ичип калган кези. 13-18 не чейин жерде тоң болот малдар талаага жатпайт. Абалдын жүрүшү деп коёт мисалы кышында чилде чыпкадыбы ошонун 1 чыгышы 13-март андан кийин. Токсон жаңылып жатпайынбы.

Ошол токсондун биринчи чыгышы 13-март андан кайта 17-де апкыт сапкыт деп 18-мартка чейин болот. Ошондон баштап жерге дем кирип жерге чөп чыга баштайт. Чилде негизи 40 күн  токсон 90 күн.

Leave a Reply