Чаткал району

This post is also available in: Орусча

[Бул текст Жалал-Абад аймагында 2009-жылы Айгине тарабынан жүргүзүлгөн изилдөөлөр убагында алынган жана токталып бул аймак боюнча 2010-жылы жарык көрө турган китепке камтылат]

1. Ыдырыс пайгамбар

Жаңы-Базар айылы

Кароолчусу – Досумбетов Замирбек.

Бул ыйык жер Жаңы-Базар айылынын чыгыш жагында, Жерге-Тал жана Ыйык жер-Сай сайларынын ортосунда, Чаткал жана Чандалыш суулары кошулган жерде жол үстүндөгү дөңсөөдө, Аскар тоонун жанында орун алган. Ыдырыс пайгамбар күмбөзүнөн Чаткал өрөөнүнүн көпчүлүк жерлери көрүнүп турат. Мисалы, Пискем кырка тоолору, Чаткал кырка тоолору, Талас облусуна кеткен жол, ошондой эле Казак Республикасына ашкан ашуу, Бугулуу төр, Беш төр жана Ташкентке кеткен жактар толук алаканга салгандай көрүнүп турат.

Ыйык жердин түрү – күмбөз. Анын кароолчусу Досумбетов Замирбектин айтымында: “Ыдырыс пайгамбардын үч күмбөзү бар. Биринчиси: чилдеканасы. Бул жерде илим-билим алып, куран окуп, зикир чалып, пайгамбардын кырк күн отурган жери. Мындан эки рекет намаз окусаңыз болот. Экинчиси: аскер кызматкерлерине, элди-жерди сактап тургандарга арналып курулган. Ошолор перзенттүү, балалуу-чакалуу болсун деп бешик курулган. Бешиктин тилеги жакшы. Атайын зарлап келгендер Ыдырыс, Чаткалбай, Мухамет, Сулайман, Анаркан, Рыскүл, Ныязгүл, Ныязбек деген уул-кыздарды алладан тилеп алышкан. Мындай мисалдар арбын. Ошол бешиктин жанында ташта жазуу бар, бирок эч ким даана окуй албайт, бирок ага нур түшүп турат деп айтылат. Үчүнчүсү: Ыдырыс пайгамбардын кайып болгон жери.

Андан ары Супур таш жана камыр туруш бар. Мына ушул жерде пайгамбардын колдонгон буюмдары ташка айланып кеткен. Кийим тигүүчү машинасынын чөлмөгү, кыздарынын супурасы, камыр ачыткысы, нан жасагычтары, өзүнүн минип жүргөн аты, кайчысы ж.б.

Төмөн жакта Ыдырыс Пайгамбардын булактары дагы бар: 1. Обрахматы, рахмат суусу; 2. Обузам-зам. Бул суулар кышта чилдеде тоңбойт. Экинчи өзгөчөлүгү – канча убакыт турса да айныбайт. Үчүнчү касиети – адам баласынын денесиндеги жаралар – экзема, темиретки, ар кандай түрдүү оорулар болсо, ниет кылып ушул сууларга жуунса, айыгып кетишет. Зыяратчылар суудан куюп кетишет”.

Досумбетов Замирбек бул жерде аткарылчу ырымдардын түрүн төмөнкүчө белгилейт:

1. Чырак тигүү (7 даана).

2. Ойлоо салып жыт чыгаруу.

3. Кан чыгарып, бата алуу.

4. Даарат алып, сууларга жуунуу.

5. Өткөндөргө арнап куран окутуу.

6. Эркектер – калпак, аялдар – жоолук менен жогоруу чыгуу.

Пайгамбардын сол бутунун согончогунун изи таш бетине түшкөн. Ушул таштын жанындагы четин талга чүпүрөктөр байланган.

Ыйык жер жайгашкан жер Чаткал айыл өкмөтүнүн аймагына карайт.

Оозеки тарыхы:

Жергиликтүү адамдардын айтымына караганда, Ыдырыс пайгамбар – Адам атадан киийнки улуу пайгамбар. Адамзаттын эң биринчи кийимин тиккен тигүүчү жана колуна биринчи жолу калем кармап жазган пайгамбар. Пайгамбар жана периштелердин окутуучусу. Куран китептин Мариям суроосунун 56-57-аяттарында жазылгндай, табияттын жана өсүмдүктөрдүн сырын билген дили таза жана чынчыл инсан болгон. Эң алгачкы жолу физика, математика, астрономия илимдеринин негиздөөчүсү болгон. Кээ бир легенда, аңыздарга караганда, эң биринчи Түркия мамлекетинде шаар курдурган деп айтылат. Кээ бир божомолдордо өзүнүн күмбөздөрүнүн долбоорун өзү түзгөн деп айтылат. Бул күмбөздөр – Орто Азиядагы өтө уникалдуу күмбөздөрдөн.

Башка бир божомол боюнча, ааламды топон суу каптап турган мезгилде Искендер Зулкарнайн деген пайгамбаркеме менен сүзүп келип, күмбөздүн алдындагы булактын чыга беришинде бир ташты кылычы менен жара чапкан деп айтылат. Азыркы Абу Зам-Зам булагынын төр тарабында “Аллах” деген жазуусу бар таш ошол кылыч менен чаьбылган таш болуусу ыктымал.

Жергиликтүү Ырсаалы ажынын айтымында: “Бул Ыдырыс пайгамбарыбыздын өзүнүн аты – Ах Бух. Мисир шаарында туулган. Ал Алланын таажы ибадатын кылгандан кийин, “Ыдырыс” деген наам берген Алла таала. Ошон үчүн Ыдырыс эмне сураса Алла таалам жок деген эмес. Эмне сураса ошону берген”.

2. Арашан

Айгыр-Жал айылы

Кароолчусу бар – Ырсаалы ажы.

Арашан ыйык жери Айгыр-Жал айылынын күн батыш тарабында, тоонун түбүндө жайгашкан.

Ыйык жердин түрү – булак. Бири-биринен бир метр алыстыкта жайгашкан эки булактын бири муздак, экинчиси жылуу. Жердин астынан чыгат. Жанында салынган там бар. Ал жерде Ырсаалы деген ажы бар. Анын айтымында: “Адам ата, Обо эне Ыдырыс болгонжо эле пайда болгон. Ыдырыс пайгамбар – өзүнчө пайгамбар. Ал өлгөн эмес, тирүү. “Кысаасыламия” деген китепте 73 пайгамбардын кысаасы айтылат. Ошондо төрт пайгамбар – Ыдырыс, Иса, Кыдыр, Ильяз айтылбайт. Ыдырыс асманга чыгып кеткен. Иса да ошенткен, орустар чокунуп калган го. Кызыр элдин ичинде. Ильяз деңиздин түбүнө түшүп кеткен экен”.

Арашан булагы – Ыдырыс пайгамбардын убагында ал даарат кылган булак экен. Арашан деп аталганынын себеби, жылуу суу бар, ошондон калган белги.

Ажы карыянын айтымында, “Арашанды курорт кылабыз деп кишилер текшерип, Кыргызстанда эки баалуу булак болсо бирөө ушул экен деп кетишиптирген. Адамдын ички аппаратына бүт пайдалуу экен”.

Бул булактардын суусун ичсе дагы болот. Жергиликтүү эл суусуна жуунуп турушат. Маал-малы менен анын боюнда мал сою, түлөө кылышат. Төрөй албай жүргөндөр, денесине жара чыккандар зыяратка келишет.

Leave a Reply

Your email address will not be published.

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>