Бектемирова Жеңиш, Кыргыздарда кол өнөрчүлүктүн толтура түрлөрү болгон

Бектемирова Жеңиш, 1940-жылкы. Талас району, Кырк-Казык айылы.

Кыргыздарда кол өнөрчүлүктүн толтура түрлөрү болгон. Мисалы: шырдак, ала кийиз, туш кийиз, керме туш кийиз. Эркектер ээр токум чапкан, көмөлдүрүк куюшкан, үзөңгү ж.б. Күмүш менен кооздошкон. Кайышты абдан ийлеп, ийинине жеткизип, анан кайра күнгө кургатып, кайра ийлегенде кайыш сонун болуп, жупжумшак болуп калат. Тим эле заводдун кайышынан да сонун болуп калат. Ошону тилип-тилип алып, жүгөн өргөн, куюшкан жасаган, камчы өргөн, барлык нерсеге жаратышкан. Басмайыл, көмөлдүрүктү да жасашкан. Анан ошол ат жабдыктарын күмүш менен бастырып, кооздоп чыгышкан. Аялдарга тийиштүү дагы шырдак, ала кийизден башка боз үйгө жабык баш, тегирич, боз үйдүн жабдыктары, боолору,  эми аялзатына жумуш көп да.

Мен боз үйгө эки жак тизгичке чачык жасап жатам. Мен боз үйүмө жасагандарымды көргөзсөм болмок, баарын түйүп койгом, эми ал көп жумуш. Боз үйдүн эшигине мен шырдактын оюмун салып чырмагам. Эми мен эки чий согуп койдум, ага да шырдактын оюмун салып чырмайм.

Мен боз үйдүн чийлерин да өзүм согом. Мына ушул баканды көрдүңбү, ошонун ар биринде чийилген белги бар. Анан ошол жерге эки ташты байлап, жип илем. Биринчи туруштук бериш үчүн ондой чийди өткөзөм, анан эле болду, ташты ары-бери өткөзүп, согуп баштайм.

Чий тоолордо өсөт, мисалы, Кең-Колдо, жогору Ленин айылынын тоосунда, Нылдыда өсөт. Ошону күзүндө барып, августтун 28, 29тарында чий бышат, ошол убакта балдар тартып келет. Ага чейин алса жараксыз болуп калат.

Тегирич дегенди болсо билген киши согот. Аны кадимкидей мүйүзгө салып согот. Тегиричти жасаш үчүн адыргы кылыч деген болот. Ага канча деген жип кетет, анан анын чай тулгасы болот. Адыргы кылычты ошол жерге салып туруп, кадимкидей согот. Тегирич боз үйдүн ичине капталат. Анан ак кийиз, кара кийизди жасайм, анан ал кийиздерди оюп, оюмдарын дал келтирип, ыскыт басам. Мисалы, биздин боз үй 6 канат. 6 канат боз үйгө 20 м тегирич кетет. анан ошол 20 м кийиздин этегине минтип, мончок менен чачык жасап, кадайм. 300 же 400 чачык кетет.

Мен боз үйгө азыр кызыл-тазыл кылып шырдак жасабайм. Азыр ак, кара менен эле шырдак жасап калдым. Азыркы убакта ошондой мода. Боз үйдүн ичине дагы туш кийиз, секичек жасайм. Секичек дегенди кандай түшүнсөк болот? Илгери боз үйдө кийимдерин салышчу. Азыр сандыкка салып жатышпайбы. Секичекти да кийизден жасайм. Четтерине чачык жасап, кооздоп коем. Анан «аяк кап» деген болгон, ал боз үйдүн аягына тартылат. Анан «чыны кап» деген болгон, Чыны кап деген термос сыяктуу болот. Илгери көчкөнгө ылайыктуу болгон, аны чийден же болбосо кийизден жасашкан. Анан «чыгдан» деп коет. Кадимки эле жанагы чий, ошол чийден эле 3 же 4 м кылып токуп, согот. Анан арчалардан баш жагына эки ача же үч ача кылып кадайт. Анан керегеден 1 м нарараак кылып, тартып коет. Аны идиш-аяк коюш үчүн колдонушкан. Азыркы кухня. Андан тышкары төшөктөрдүн баары колго жасалат. Илгери көбүнчө эле көрпө жасашкан.

Көрпө деген жанагы кара жүндүү козулар бар го, ошол козулардын жүнү 1 карыш болгондо атайы союшкан, ондой козуну. Анан терисине айранды шыбап, 1 жумадай коюп коет. Теринин чети агарып калат. Анан арыкка таза кылып жууп, ийлейсиң, анан эле окшогон көрпө болуп калат.  10 козунун териси 2 килейген көрпө болот. Аны жуубайсың, чаап-чаап эле кайра алып келип, сала бересиң. Көрпө төшөк жөн төшөктөн эки эсе жылуу, анан да жумшак.

Териден кийимдерди тигишкен, устара менен жүнүн кыркып таштап, айран менен ашатып, тери шым кылып кийип алышкан. Тери шым, тери чермий, сары тон деген болгон. Терини аябай ашатып, анан анардын кабыгын кайнатса, сары өң чыгат. Ошол өңгө салып, сапсары кылып, сары тон деп кийишкен. Анан шымдардын этегине жүндөрүн калтырып, бир тегиз кылып модалап кийишкен.

Мурдагы боз үй менен азыркы үйлөрдүн айырмасы же көрпө менен жер төшөктөрдүн айырмасы бар. Албетте, бардык нерсе нукура жүндөн, тери да бир канча жылуу болот, ал эми боз үй бир калыпта, кышында жылуу, жайында салкын. Ал эми уйлөрдүн температурасы ар кандай болот. Ден-соолугуңа зак кетет.

Leave a Reply

Your email address will not be published.

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>