Балдарды киренелөө ырымдары

This post is also available in: Англисче, Орусча

[Бул интервьюлар Талас  аймагында 2005-07-жылдары Айгине тарабынан жүргүзүлгөн изилдөөлөр убагында алынган. Биринчи жолу жарыкка чыгып жатат]

Киренелөө, жүрөк көтөрүү жана камчы менен ырымдоо

Калманбетова Айгүл: Бүбүлөр бала ооруп калганда, күл менен ырымдап, киринесин чыгарат.Кирине чыгаруу деп көзүгүп калганды айтабыз.

Жаш бала келгенде кемегеден  пиялага  күл алып, үстүнө тузду салып,  матага ороп алып, башынан ылдый, бутунун согончогуна чейин таманын муун-муун мүчөлөрүнө басып чыгарат. Үч жолу үчтөн, үчөөнү  тең катар жасайт. Жерге күлдү чаап,  чык-чык деп кайра экинчисин,  анан үчүнчүсүн да ушундай эле кылат. Үч күн ырымдайбыз. Анан кийин оролгон матаны өрттөп салуу керек.

Кагаз менен кирине чыгаруу

Калманбетова Айгүл: Кагаз менен да ырымдаса болот. Ар бир  мүчөлөрүнө тийгизип туруп,  өрттөп салынат. Баланын оруусу кагазга өтүп кетти, ошону күйгүзүп жок кылып салуу аракети жасалат.

Нан менен жүрөк көтөрүү

Калманбетова Айгүл: Кичине жүрөкчө кылып, үч токоч жасап, баланын  жүрөгүн көтөрүп,  итке берүү керек. Нанды баланын апасы жасап келет.  Баланы ырымдап бүткөндөн кийин эле,  итке берилет, себеби жаман нерселерди ит жеп кетсин деп .

Балдарды ырымдоо

Осмонова Барпыгүл, жашы 60, Шекер айылы: Көбүнчө бала эмдегенде нан, күл менен эмдейм. Жеп жаткан нандан эле алып, сук кирсе чык- чык деп үч сындырым нан менен, үч жолу сук-сук катар жасайм. Анан итке үч жолу сук-сук кылып берем. Бала жакшы эле болуп калат. Сук итке өтүп кетет.

Бала эмдөө ырымы

Алтынгүл эже: Көзүгүп калган баланы эмдейм. Бир чыныга күл салып келип, мата менен бетин жаап, баланын ар бир мүчөсүнө тийгизип, эшиктин туткаларын жууп туруп, суусун  ичирип коем. Себеби келген киши ошол тутканы кармады да, ошол үчүн жууп ичирип коет. Ошол эле учурда адамдын желке чачын кыркып туруп, күйгүзүп балага жыттатат – бул дагы ырым.  Батек кесип калып, аны  күйгүзүп, жыттатып коет.

Балдар кээде кызыл деген оору  менен ооруп калат. Бул аябай коркунучтуу,  ырымдабаса болбойт. Балага кызыл кийим кийгизип, кызыл айнек парда тагып, баланы эшке чыгарбай. жанына бир эле киши болот. Балага ырымдап бирөө бир нерсе сурап келсе, такыр бербеш керек”.

Көз тийбеш үчүн долонону тагыныш керек

Мамыржан Аттокуров: Наристе балдарга көз мончок тагып ырым кылышат, көзүгүп калбасын деп. Ал тургай чоң адамдар деле көз мончок тагынат. Менимче, долонодон өтөөр жок. Илгери атам айтаар эле, бир кишини көзү курч болчу деп. Көрсө,  көзүндө калы барлардын көзү курч болот  экен. Ошол киши учуп бара жаткан кушту, “кел жаныбар кел” деп бир карап койгондо, топ этип эле жерге түшүп калчу экен. Бир кашка атты ал аябай суктанып караганда,  жанагы кишинин көзү агып түшүп калган экен. Көрсө, жанагы аттын маңдайына, жалынын астына ээси ырымдап, долонодон байлап койгон экен.

Назарлоонун түрү бар

Гүлжан апа:

Бала эмдейм,  жанагы кичинекей наристе төрөлгөндө, ооруканадан чыккандан кийин карышкырдын өтүн пияланын түбүнө эзип туруп,  таңдайына, ар бир он эки мүчөсүнө тийгизип, ырымдап коём. Ошол балада деле илешкер болот. Төрөлгөндө же жаткан жеринде пайда болуп калат. Анан бала чүчкүрүп, бышкырып калат.

Назарлоо да түргө бөлүнөбү, кандай болуп?

– Күчтүү жана жеңил болуп.

– Оор, күчтүүсүн кантип ырымдайсыз?

– Күчтүү болгондорду пиялага күл салып. үстүнө жети даам салып саласың .

– Кандай жети даам саласыз?

– Нан, туз, кумшекер, каймак, бал, сүт, чай. Тамактын жети даамын саласың. Жети даам салып туруп, үстүн чүпүрөк менен жаап,  баланын денесин сыдырып чыгасың. Сыдырганда биринчи алдын сыдырасың,  анан артын. Ырымдагандан кийин бактын түбүнө көөмп коюш керек.

– Жеңилдерин кантип ырымдайсыз?

– Аларды тесме менен эле ырымдап коём, сыдырып-сыдырып. Анан дагы чоңураак балдарга дем салам алардын түрү бар.

– Кандай түрлөрү бар?

– Кавса ушул сыяктуу дем салам. Ал эми кичинекейлерге дем салбайм.

– Эмне себептен?

– Себеби алар көтөрө албай калат. Анан дагы назарлаганда сук-сук кылам .

– Кандай кылып?

– Бир үзүм нан алып, баланын денесинин баарына тийгизип чыгам, анан итке үч жолу сук-сук деп туруп жегизип коём.

– Сук деген эмне?

– Сук деген бул кишинин сугу түшүп калат. М: иий мыногу бала сулуу экен, толук экен десе эле сугу түшүп калат.

– Сук менен назардын айрымасы барбы?

– Жок. Сук деле бул назардын бир эле түрү. Дагы босогону кулачтаба, тепсебе деп коёт.

– Эмне себептен?

– Себеби ошол үйгө кирген ырыскынын баары кетип калат. Колду төбөгө албаш керек. Себеби шайтан чакырасың. Бөйрөгүңдү таянба колду аркага албаш керек. Себеби ал кесир болот. Ал эми эркек киши таяна берет. Аларга болот. Себеби эркек кишилерди Алла таалам көп кечирет экен. Алардын күнөөөсү кечиримдүү болот.