Балдарды эмдөө, дем салуу ырымдары

This post is also available in: Англисче, Орусча

[Бул интервьюлар Талас  аймагында 2005-07-жылдары Айгине тарабынан жүргүзүлгөн изилдөөлөр убагында алынган. Биринчи жолу жарыкка чыгып жатат]

Балдарга кантип дем саласыз?

Кудушева Анаркүл, жашы – 46, Өзгөрүш айылы:

Жаш балдарга дем салам. Биринчи эле мен баланын түсүн көрөм. Анткени Алла Таалам мага кулагыма шыбырап айтып турат. Эгер кирине кирген болсо, биринчи Биссимиллахир рахманиир рахиим деп туруп эле, «Субахан Аллах» деген дубаны айтып, тесме тартам. Анан тесмени тартып бүткөндөн кийин, жети жетиден бөлүп, Лай лоху иллаллох деп дем сала берем. Анан бала эртеси күнү келгенде жеңилдеп жакшынакай болуп калат”.

Тесмени кантип жетиге бөлөсүз?

–  Субахан Аллах деп жети жолу тартып, сүфф, сүфф дейм, анан дагы ар бир теспеге Субахан Аллах деп жетөө болгондо дагы сүфф, сүфф дейм. Ушундайды 100 жолу аткарам. Эгер жеңил болсо ушинтип эле бүтүрүп коем, ал эми оор болсо дагы башка дубаларды окуйм. Анан теспе тартып бүткөндөн кийин, баланын оң жагын сыдырып, анан кайра теспени  колум менен 3 жолу сыдырып, анан баланын сол капталын “менин эмим эмес, Алла Тааламдын эми, Умай эне, Батма Зууралардын эми” деп 3 жолу сыдырам. Ошону менен ал бала жеңилдеп, жакшы болуп калат.

Дем салуу – бул дубанын жардамы менен жаш балдардын киринесин жок кылуу.

Анан жакында эки жаш бир туугандар келди. Алардын ичи өтүп ооруканага алып барышкан экен, анан ийне сайып  жатканда тырышып (судороги) калыптыр. Алардын келээрин мен алдын ала билген элем. Эки күн мурда эки бала келет деп аян берилген эле. Анан ал эки баланын бирөөсү кичинекей кезинде  итий болуп кетиптир. Анан ошол балага жалаң сүрөө менен дем салдым. Анткени мага кулагыма Алла Таалам 7 сүрөө менен дем сал деген. Баланын эти сөөгүнө батып, укмуштай арыктап кетиптир. Ошол балдардын ата-энесине иттин башынын сөөгүн алып келгиле дедим. Сөөктү алып келгенден кийин аны сууга кайнатып, ошол сууга баланы 3 жолу киринттирдим. Эми бүгүн ошол баланы карап жатканыма бешинчи күн болуп калды. Эң биринчи жолу киринткенден кийин дагы ырым жасадым, атайын итий оорусуна каршы ырым болчу. Казанды асып алып “менин эмим эмес, Алла Тааламды эми, Умай эне, Батма Зууралардын эми”  деп бир кучак отунду алып, аны отко жактым. Анан баланы одеялга ороп, супарага оонатам. Супарага оонатып жатканда такта уаликти да колдоном. Баланы супаранын үстүнө жаткызып коюп, такта менен уаликти кадимки камыр жайып жаткандай болуп тыкылдатам. Баланын итийи кайтып кетсин, ден соолукта болсун деп тилектерди айтып тыкылдатам. Оонатып бүткөндөн кийин,  какшып турган казанга кууруп, казандын ичине тоголотуу керек. Анан кайра аны одеялдан ачып, бир челекке көң, бир челекке баланын өзүн салып экөөнүн ортосуна жыгач коюп теңдейм. Ашып кеткен көңдү алып сууга ыргыттым. Ушул ырымды 3 күн жасап, 3 күндөн кийин ошол челекти баланын башына айлантып, челектин ичиндеги көңдөрдү сууга ыргыттырдым. Кудайга шүгүр,  азыр ошол баланын ич өткөнү басылып жакшы болуп калды. Анан мен бул ырымда тараза колдонбой эле ошол көңдү эле пайдаланам. Эгер көң ашык болуп калса алып коем. Ошондо күндө билинип турат да, бала канча салмак кошконун. Бул деген итий оорусуна каршы жасалган ырым. Анан ошол баланын ичи аябай өткөн экен, көтөн чучугу тайып кетиптир. Анан көтөн чучугун да көтөрүп койдум эле жакшы болуп калды.

Ушул ырымды итий болгондорго канча жолу жасаш керек?

–  Эгер оорусу жеңил болсо 3 жолу жасайм, эгер оор болсо 7 жолу жасайм. Ал эми мен бул балага 7 жолу жасайм анткени аябай оор экен.

Бул ырым эмне деп аталат?

–  Эми мындай ырымдарды менин чоң апам жасачу эле, итий оорусуна каршы ырым деп коет. Кирине кирип, анан итий оорусуна айланып кетсе ошондо ушундай ырым кылуу керек.

Бул ырым кандай максат менен аткарылат?

–  Кирине кирип итий менен оооруганда ошону айыктырыш үчүн, эти сөөгүнө батпас үчүн, сакайып айыгып кетиш үчүн бул ырым жасалат. Өзүмдүн балдарыма да ушул ырымды аткарам.

Эми бул ырымды аткарып жатканда кандай буюмдар колдонулат?

–  Казан, супара, такта, уалик, отун керек. Анан көң, челек, жыгач керек болду. Ырымды жасап бүткөндөн  кийин “менин эмим эмес, Умай энени эми”  деп оң жагын 3 жолу,  сол жагын 3 жолу сыдырам, анан биссимиллахир деп тесмени 3 жолу сыдырам.

Бул ырым кайсы жерде аткарылат?

–  Мисалы үчүн мен бул ырымды өзүмдүн үйүмдөн жасайм. Ал эми оруп жаткандар аябай кыйын болсо,  мен өзүм үйлөрүнө барам. Анткени менин үйүмө алар көңдөрдү көтөрүп келе алышпайт, алардын үйлөрүнө барып мен ушул ырымда жасайм. Негизи менин үйүмө алып келиш керек болчу. Анан бул ырымды сыртта жасайм.

Бул ырымга кимдер катышат?

–  Балдардын ата-энеси, ооруган балдар, анан мен. Башкалар болсо карап турушат, мисалы кошуна колоңдор.

Итий оорусуна каршы ырым– бул итий менен ооруп калган баланы айыктыруу максатында жасалат.

Итийди бөрүнүн өтү менен ырымдаса болот

Андашова Гүлсада, 76-жаш, Көк –Таш айылы: Балдарды эле эмдейм итий болгондо. Мен жаңы төрөлүп келгенде эле баланы алдын ала ырымдап коем. Бөрүнүн өтү менен ырымдайм. Кичине алып чыныга таза жылуу суу куюп, ал сары болуп эзилип калат,  ошондо бардык мүчөсүнө, эмгегине,  таңдайына сүйкөп коем. Он мүнөттө өзү эзилип,  билинип калат. Бул ырымды үч жолу,  үч күн катар менен жасаймын. Үйгө алып келсе,  ошол жерден эле ырымдаймын.

Дагы бир ыкма: Супараны жайам, үстүнө тактай коюп,  ундан тоголок-тоголок кылып үч жерине сээп, тактанын үстүнө баланы чечинтип,  тактага уаликтей кылып ары бери тоголотом.Тактайды алып салып,  супараны жайып,  ары бери быштыбы-быштыбы деп унга оонатам. Андан алып чыгып,  кадимки казанга баланы үч жолу күйдүбү деп айландырып алам. Тактага тоголоткону ундай  таза  агарсын,  казанга салып быштыбы дегени бышык тың болсун дегени. Үйдө кемегенин жанында жасалат. Энеси мага жардам берет,  башка эч кимдин кереги жок.

Эгерде ооруп келсе, анда өзүнө айтам бир чоң мөшкө жазап кел деп,  ошону бүктөп бир жеринен үзүп алам. Кайра жазып,  ошол тешиктен баланы өткөрөм,  эгер жырылбай өтүп кетсе бала оңолот, эгер жырылып кетсе бала чарчап калат. Мөшкөнү эмнеден жазайт? Ундан казанга бышырып алат, майга эмес,  анда үбөлөнө берет.

Алдын ала эмдегенде эч кимиси деле кийин ооруган жок. Бир келин баласы итий болуп алып келиптир,  мөшкөсүн алып өткөрөйүн десем, жырылып кетти, ошол баласы чарчап калды. Кийин кызы да итий болуп чоң мөшкө жасап келиптир, ортосун алып өткөрсөм, өтүп кетти.

Мен бүктөп эле эч карабай жулуп алам. Муну мен  өз энемен көргөм,  ал  киши ошондой кылчу. Бул ырымды колдонгонума  отуз алты жыл болду.

Мен жөн эле ырымды кармабай,  бир жерден унутуп койсом,  кырсык болот. Жамандык көрүп каласың,  ырымдын да анты бар,  кармасаң толук карма, болбосо биротоло кармаба. Үйгө оң бут менен кир дейт,  шашканда сол менен кире бересиң.

Ит көйнөк

Аттокурова Кумар, жашы 85: Итий өзү эле билинип турат. Эт курттап жыттанат го,  ошондой болуп баланын  сөөгүнө өтүп кетсе, күйүктөй болуп жыттанып турат. Кээ бирлер курсактан эле итий болуп түшөт. Ар ким ар кандай ырымдайт:  ит өлгөн жерге, итке көйнөгүн кийгизип. Мен өлгөн иттин куу башы бар го,  ошого баланын жаңы, эң биринчи кийген кийимин эч ким көрбөгөн жерге алыс талаага алып барып,  киймине иттин башына ороп таштап коебуз. Баланы үч шаршемби алып барып,  ошол жерге оонатып кайра алып келесиң. Ошол  жерге баш менен кошо көөмп коюш керек. “Ит көйнөк” деп аталат го биринчи кийгени үчүн. Дагы бир анты – ал бала агарсын деп супарага үч жолу оонатабыз.

Күл бото

Кудушева Анаркүл, жашы – 49, Өзгөрүш айылы: Анан балдарды мен дагы күл менен эмдейм. Пиялага күлдү салып алып, анын үстүнө туз, ун чымчып таштап, жаман мата менен жаап туруп “менин эмим эмес, Алла Тааламдын эми, Батма Зууралардын эми” деп ооруган баланын оң жагынан 3 жолу, сол жагынан, аркасынан, алдынан Лай лоху иллалох Мухаммед расуллох деп 3 жолудан сыдырам.  Мата менен пияланы ороп, астынан кармай тургандай кылып, кармап анан сыдырып баштайм. Аллага жалынып, тиленип “чык ооруу чыгып кет” деп ушуларды айтам, тиги баланы пиялага 3 жолу түкүртүп,  артыңды карабай кет дейм. Ал бала аркасын карабай кетет. Алла Таалага ыраазычылык билдирип, пияланы ошол жерге көмөрүп, матаны да ошол жерге тыштатып коем. Күл ошол баланын жаман нерселерин тартып алды, ошон үчүн ал кыбыла жакка ыргытылат. Жаман нерселерден, илешкерерден алыс болот, ошон үчүн артын карабай кетет. Бир эки сааттан кийин пияланы алып колдоно берсе болот.