Ишенимдер

Ырым- жырым байыркы адамдын эң биринчи ойлоп тапкан, адатка аракети жана түшүнүгү. Ал турмуштук себептер менен шартталып, жаратылыш мыйзамдары алында алсыздыгынан, жоого аттанууда, ууга чыгууда, эгин жана мал-чарбагылына юфйланыштуу кыйында лыктардан, ден-соолук үчүн жакшы ниет, үмүт тилектеп килип чыккан. Улам турмуштан бекем орун алып, калыптанган, бавра-бар урп адатка, каада салька айланып, элдин жашоо шартын, көз карашын, ишенимин чачылдырат.Кокустан катту ооруп калгандарга кадайы айтыл, ыйык мазарларга союш(мал)айтат. Малдын жана садага кылуу менен адам жанын кудайдан сурайт сурайт. Айрыкча ата бабалардын арбагына сыйынуу сезими өтө күчтүү.Ар кандай жамандык жакшылыкта,  үй-бүлөлүк жоролгонда , улуу аян күндөрдө өзүнөн үмүт корлор бпр деп аларга хадим ьбагыштап, куран окуу менен бирге, айрым улуу адамдардын атын атайт. Ислам дининдеги бир гана ыйык жараткан – Алла юар деген жобунун мындайга бузууга жол бергендиги бутпарастык калдыктын жоюлбагандыгы болсо керек.

1. Түшкө өткөндөр кирсе да эскерет, куран окуйт, чырак коет, жети үйгө жети токоч таркатат, чымчыктарга, сууга дан чачат.

2. Ооруган балага тумар тагат, башына нияз коёт.Нияз- баштын тенгендейт жериндеги чачын албай аны ыйык сактоо. Ниязы бар башты урбоо, сактоо керек. Чоңойгондо ниязды мазарга, атап койгон ыйык жерге, даракка, булакка барып  мал союп, куран окуп кыркып салат.

3. Бакшылар оорууру куба турган, жаткан оор оорууган туш болгондорду айыктыра турган адам катары кадырланат. Алар көзү ачык жин шайтандар менен сүйлөшүп, адамдардын жакын, ооруусун денеден бөлүп өз алдынча алып жүрүүгү, сайкырдуу адам катары эсептелинет.

4. Баласы турбай же биринин артынан экинчиси кыз төрөлө берсе, ата: “Эгерде уул төрөлсө тенгеге тең тартып алам .”- деп убада берип ниет кылуу ырымы болгон. Аялынып айы- күнү жетип, уул төрөлсө аны төрөткөн кемпир баланы ороп алып кетет. Топторгон дилдердин(тенге) башына толтуруп, куршундун бир көзунө салып, бир көзүн бош коюп. Желкесине таштап, каырчы кейиптенип.ю атасы кемпирди тааап барат. Кмпир (киндик эне) куршундун баш жагына баланы салып, салмактайт, таразалап. Барабар болсо, баланы берип, тыйын шагы жеңил болсо, баланы бербей “ кайырчы” кубалайт.

5. Ушул сыяктуу эле дагы бир үрп адатта баласы турбай, чарчап кала бергенден жңы төрөлгөн баланы жаңы туулган күчүк менен таразага коюп “бул иттин бюаласы күчүк турбайбы, ит менен барабар экен”- деп иттин эмчегине баланын оозун тийгизип, гатынан өткөрүп алат. Бул ит эмди дап алган ырым болот. Иттей көбөйүп, анын жаңы чымдакай болуп, оорубасына деген үмүт- тилек кылган ырым жырым.

6. Төрөбөгөн аялдарды бир союп канын аялдын бүт денесине сүртүп, ороп жаткырып коёт. Этин шорпо кылып бышырып, 2-3 жолу ичирет, ( күн төшөктө жатып, эртеси желдүү ( жаңгак , иесиз , жылкынын этин, алма) мөмө жемиштерди жебей  парз кылат.

7.Бир күчүктү союп жүрөгүн аялдын жатынына кокоп, төшөккө ороп жаткырып коет, ыссык шорподон берип бат- баттан ыссык чай ичип турдуу суу керек. Аял окүн жылуу жүрүп парз кылат.

8. Таңдайы өскөн балага теңге коюп, таңдайын көтөрөт (бала эмген сүтүн кусуп калганда ушул ырымды кылзышат).

9. Тамагы ооруп калган баланы үйдүн астанасына кабыла тарапка каратып жаткырыл ( эгиз төрөгөн аял) бутун  учсу менен үч жолу тана гына тийгизип коет.

10. Буума ( тамагы буулуп ) болгон баланын чыканагын укалап койсо, тамагы оорубай калат.( муну да түшүнгөй билген адам тамырын укалайт)

11. Оозу эзилген, шилкейт аккан баюнын оозуна аттын үзөчүсүн тийгизип ырымдап койсо жакшы болуп болуп.

12. Ырым-жырым адаттардын майрамдык маанайда шаңдуу өтө тургандары да бар. Андай элдик салттардын кат арына “ Байбиге көтөрүү” кирет. Бул өнүп өскөн, уул-кыздардын үйлөп жайлап бокупат жашаган, максат- муратына жеткен энеге жасалат. Байбигени кийизип ( шырдак) же көрпөчөчө салып, абысындары, теңтуштары көтөрүп алып, чалынын алдына барышат. Абышка ыраачылык айтып кой айтат. Аялдар кой жеп, мейман болушат. Астына килем көрпө төшөлгөн энеси уул кыздары сарпайлашат. Коолоолор айтылат.

Байтарова Д.

                                           Эгембердиева Г.

Дарылык касиет бар самын жасоо.( үй шартында)

Калмдуканы өстүрүн, курчатын андан кийин гүлүн жулун, абрикос майына чалынат. Ал 1-ай тургандан кийин аны сыгын алып салын, абрикос майына уйдун, же эчнинин майын кошун аракаштырабыз.

Масса 40% жылуу болу керек. 1-2 саат аралаштыгандан кийин каустик соодасы кошулат дагы 1-саат аралаштырабыз. Канча кан арарлаштырса, ошончулук коюла баштайт. Эң аягында араматизаторлор кошулат. Ар бир порцияны ар кандай кылса болот. Эң аягында идишке коюп кургашууго коюлат . 2- күндөн кийин идиштен алын, ачык жерге коюлат, Масса катуурак боягондо аны кесин кургатабыз. Кургатканча 1-ай убдакыт керек. Андан кийин чүпөрөк облошкага ороң этикеткасы менен сашууга жөнөүлөт. Бул самын тери орууларына М: угриге, экземага, жана башка дарылык касиети бар. Бул самын менен колду жууганда жумшарткан касиети бар.

Байсакова

Ош об. Алай району Сары Мага аыйлынын “ Памир Алай ттоосунда жайгашкан Лекинпик тоосунун түбөндө “ Тулпар көл деген көл жайгашкан кан ал, көл аянты жагынан кичине ал эми тереңдиги боюнча алганда түбү жок аябай терең деп айтылып келинген. Себеби окмуштурлар изилдеп көлдүн түбүнө түшкөндө бир канча метр түшкөндөн кийин көлдүн эң аяккы чегине жетпей көл кысып андан артан биле алышкан эмес.

Бир киши бээси аркандап кайра үйүнө кетип келсе бээсини жанында чооң тулпар жүргөн болот. Бир жыл Өткөндөн кийин ал бээ кулун тууган экен анан баягы киши дагы кулун олон деген ойдо бээсинин ошол жерге дагы байгап аркангдап койсо Тулпар кулунду тиштеп көлгө түшүп кетет экен-деген уламышиар айтылып белинет.

 Ал көлдө чоң алай өрөөңү боюнча кездешпеген Алайда эркеш томдан башталып эч кайсы көлдө фарел жок. Мында элдер барып сыланып бети колун жууп ага түшкөнгө болбойт. Себеби тартма көл деп аташат, тартып кетет экен.

Көдөгү фарел балыгы анча мынчаларга  аябай чоң койдой болуп көрүнөт экен.

Чоң-Алай районунун Кара-Мык айылы Жеткенди айыл өкмөтү.

Көл жана Бел жалоосунун ортосунда  чоң жерди ээлеп жаткан үтүкташ бар. Ал таштын кантип үчтүн болуп калганын илгерки ата-бабалар жанындагы ак таш мазар экендигин ошондогу адамдардын куралып калганынан айтышкан. Үтүктүн астыңкы болүгүн адамдын дөлысына окмоштурун ал эми алын үстү адамдын мурунуна окмоштурун анын сабын  жаго окмош болуп ийгилип турганын анын шунурун аялдын чачына окмоштуруп мазардагы адамдардан куралганын айтышка.

Абдиева Н. Г.

Йонунун Кызылжор, айыл өкмөштүрүн Күйө-Тш айылы

Күйө-Таш айылын уламышы.

Мындан бир нече жылздар башта Бай манаптын жалгыз кызы болот. Ал кыздын Кедейдин баласы биринбири жоектарын колышып турмуш курушабыз деп ата энелерине кайрылат, бирок бай кызын кедейдин уулуга бербейт, ошондо кыз менен бала бирге көчууга бег бойлап, качканда бай ортынан желдеттерин кууп коркоп кеегинен айтын.

Кыз менен бала эки чоң таштын ортосунда чоң суу агат. Ошол жерге кыз менен бала өз бойлорул тоштоп көза  токон экен, ошондуктан күйө таш деп айтылатю

Абдиева Н.Г