Курманбаев Кылычбек, Чынар терек ыйык жери

This post is also available in: Англисче, Орусча

[Бул текст “Кыргызстандагы мазар басуу: Талас тажрыйбасынын негизинде” (Бишкек: Айгине, 2007) китепте жарык көргөн]

Курманбаев Кылычбек, 56 жашта, Талас районунун Көк-Токой айылындагы Чынар терек мазарынын кароолчусу.

Маалымат алган: Асанакунова Назгүл, Талас мамлекеттик университетинин кыргыз филологиясы бөлүмүнүн студенти.

– Сиз мазарга кандай кайрылып калдыңыз?

– Менин ушул жолду билип калганыма себеп, мен аябай катуу оорудум. Үч
күнгө чейин уктабай, анан догдурга барайынчы деп чыгып кетип жатсам
алдымдан Чачыкей апа чыгып: «Эй, Кылычбек, каякка бара жатасың» – деди. Догдурга баратканымды айтсам, «Ой, сен ал жакка барбай эле кой, тукумуңда, апаңда кыргызчылык бар экен. Сен биринчи Чынар терекке бар, зыярат кыл» – деди. Ошондо жуманын үчүнчү күнү эле. «Эмне кылып зыярат кылам?» десем, жети токоч алып барып, куран окуп бир аз олтуруп кетишим керектигин айтты. «Бейшемби күнү Манастын күмбөзүнө бар, мен да ошол жерге барып калам» деди. Ошентип мен зыярат кылдым, оорум кичине басаңдап калды. Жөтөл кыйнады. Ушундай бир какылдап жөтөлөм дейсиң. Эртеси күнү Чынар терекке бардык, таң калганым, ошол күнү дары ичпей эле жөтөлүм басылды. Анан бу киши «Сен жети мазар басышың керек, бейшемби күндөрү бас» – деп калды. Мазар басуу бир далай убакытты алат экен. Макул деп ошол жети мазарды бастык. Мазардын касиеттери тууралу түшүнүк боло баштады. Кандай жакшылыктарды алып келет, мазарды туура эмес басып алсаң, туура эмес иш кылсаң анда зыянын тартып калуу мүмкүн экендигин сездик.

– Сизге чейин Чынар теректе кароолчулар бар беле? Сиз канча жылдан бери кароолчусуз?

– Мага чейин эч ким болбоптур. Үч жылдан бери мен кароолчумун. Менин дайыма Чынар терекке барып турганыма он бир-он эки жыл болуп калды. Ошондон бери Чынар терекке барып зыярат кылып турам. Мен бул жерге кароолчу болоюн деп деле болгон жокмун, тегерегин тазалап коем. Бирөөлөр келип чүпүрөк-сүпүрөк байлап жатса, байлабагыла деп коем, туура эмес мамиле кылгандар болсо өз билгендеримди айтып туруучу болдум.

– Аталган мазар кайсы ооруга даба экенин билесизби?

– Кыйналып барган адамга, кандай гана тилеги болсо да, ниети таза адам болсо, тилегин Алла кабыл кылаарын сездим. Перзент сурап барса, перзент берет. Ушул мазарга төрөбөй калган аял келет экен, ушул өзүбүздүн эле айылдын кызы, түшүндө ушул Чынар теректи көрүптүр, анан «кой ушу, зыяратка барайын» деп келет. Келип зыярат кылып, «оомийин» деп бата тартып кете баштаганда эки чымчык чырылдап келип, эки эмчегине конуп калат экен. Бирөө чычып жиберет да, бирөө чычпайт. Экөө тең учуп кетет. Ошол келин жыл айланбай эгиз бала төрөйт. Эгиз баланын бирөө чарчап калып, бирөө аман. Эми ушунун баарын угуп, көрүп, билип олтуруп, куранды кармап олтуруп, ушундай бир жыйынтыкка келдим, менин жыйынтык оюм Алла тааланын: «Өзүмдөн жаралган жандыктарым аркылуу мен пендеме аян белгилерди берип турам» – деп айтканы аркылуу куранда бар экен. Эми карачы, эки чымчыктын бирөө чычып кетет да, бирөө чычпайт. Бул кимге болсо да түшүнүктүү да. Караңызчы, чычканы – демек, ошол кишиге жукканы. Бала сурап келсе бала, ден-соолук сурап келсе ден-соолук, үй-бүлөсүнө, бала-чакасына дүнүйө-мүлк сурап келсе аны да берет. Иши кылып кайсы гана мазарга барбагын, түшүңө аян берип күтүп жаткан болсо, алланын бир жакшы иши болот.
– Бул мазардын тарыхын билесизби?

– Менин угушумда бул терек чыныгы Чынар теректин түбүнөн чыккан кийинки терек экен. Үч адамдын кучагы жеткис. Мурунку Чынар терек жок болуп калган экен. Ал эми бүбү-бакшылар дал ушул Чынар теректи Манас ата сайган деп айтышат. Мен өзүм так айта албайм, бир билгеним – бул жерде касиет бар. Анткени ошол жерге барганда менде кандайдыр бир дене дүрүлдөп, кичине бир башкача сезим болот. Мындай сезим ар кимге эле бериле бербейт. Сезимтал адамдарга билинет.
– Сиз киши көрөсүзбү?

– Киши көрөм.

– Көбүнчө бул мазарга кандай оорулуулар келет?

– Кочкордон бир жигит үй-бүлөсү менен келиптир. Аллага сыйынып, келинчеги оорукчал экен, кудайдан ден-соолук сурап. Кайсыл жери ооруса ошол жерге даба бер деп келиптир. Чынар теректин баланча ооруга дарылыгы бар деп так аныктама бере албайм. Мына, бала сурап келгенге бала бердиби, кызым, берди, ден-соолук сурап келгенге ден соолук берди. Ушундай экен да, кайсы гана жерге барбагын, Алладан эмнени гана сурабагын, Алла таала көрүп-билип туруучу зат. Биздин ичибизде жана сыртыбызда болуп жаткан нерселер Аллага маалым. Эмнени гана болбосун, Алла тааладан сурануу өлчөмүн ала алат экенсиң деген чечимге келдим.
– Мазарга күнүнө же айына канча киши келет?

– Эми мен мурда эшиктин алдынан өтүп кетип жатышканда билип турчу элем. Мурдагы байкоом боюнча эл ар кайсы жактан жума сайын, эки жумада бир келип турчу. Бул жерге Чынар терек кандай болду экен деп кызыгып келет, анан аян аркылуу келе турган адамдар бар.
– Үй-бүлөңүз каршы эмеспи?

– Эми анча-мынча түшүнбөстүктөр болуп жатты. Мисалы, жолдошум: «Мазарга барба, менин бир тууганым куран окуп, кудай деген киши. Сенин кылганың аныкына каршы» – деген сыяктуу сөздөрдү айтканга чейин барды.

– Сизге касиет аян аркылуу берилди беле же …

– Менин өзүмө аян аркылуу берилген жок. Мага Чачыкей апа айткан. Ал киши менин апам экөө мазар басчу экен. Чачыкей апа келин кези экен, менин апам кемпир кези экен.
– Канча балаңыз бар?

– Бир эркек, төрт кыз.

– Сизди тукумуңузда мындай касиет бар беле?

– Ооба, чоң аталарыбыз калпа болгон кишилер экен.
-Мазарга барганда кандай ырым-жырым аткарасыз?

– Өтүп кеткен калпаларга, өтүп кеткен ата-бабаларга куран окуп, бала-чакага эл-журтка тынчылык сурайбыз.
– Шайыктын милдети кандай болуш керек?

– Шайыктын милдети – келген адамдарга ошол жерде туура басышты, мазардын тегерегинде эч нерсени сындырбоону, бардыгын таза кармоо керектигин түшүндүрүү. Бирөө чүпүрөк байлап койсо аны чечип туруу керек.

– Сизге кандай укук берилиш керек деп ойлойсуз?

– Шайык катары, келип жаткан пенделер өзүнчө мазарлабай бизге айтып бизди кошо катыштырса, ага биз каттап турсак, баарын кошо жүрүп, дагы көптү билебиз да.

– Кайсы күндөрү киши көрөсүз?

-Бардык күнү эле, анткени бардык күн – кудайдын күнү.

Leave a Reply