Сагымбаев Эсенгул: Жылкыайдардын тукумдары

Сагымбаев Эсенгул, 61 жашта, мугалим, санжырачы. Жети-Өгүз району, Тилекмат айылы.

Бул биздин айыл Тилекмат атабыздын атынан коюлган. Ал Бекназардын тонсуз уулу Жылкыайдардын баласы болгон. Бу Жылкыайдардын өзүнүн аты – Айдар, ал жылкыны абдан жакшы көргөндүктөн Жылкыайдар деп аталып калган экен. Анын төрт баласы болгон. Эң улуусу Тилекмат экен, андан кийин – Байтайлак, 3-сү Кыдырбай. Бул биринчи аялы Шекен деген байбичесинен. Анан Буржук деген 2-аялынан – кичүүсү, төртүнчүсү. Бул аялынын төркүнү саяк болгон. Анан Тилекмат чоң ата бой жетип, эл аралап, элге белгилүү боло баштайт экен. Ошо кезде Жылкыайдардын Бирназар деген бакма атасы болгон дебедикпи. Бирназардын 12 уулу болгон, 6 тондуу, 6 тонсуз. Тондуусу өзүнүкү, тонсузу – бакма балдары.
Тондуу деп аталганы, бул энеден туулганда тону менен түшөт, ошон үчүн өз балдарын ошентип атайт. Тилекмат чоң атаны Бирназардын Баялы деген 5-баласы менен акыреттик дос кылып коёт экен, экөө тең чамалаш, анан жакын экен. Баарыбыз чогуу бир жерде өсүп, бир тууган болгондон кийин Бирназарды ата деп жүрөбүз, дос болуп жүргүлө деп. Экөө дос болуп жүрүп, биздин чоң атабыз Тилекмат эл аралап, элге кичине белгилүү боло баштайт экен. А кезде кыргызда ордо деген ойнолчу жаздын күнү. Ордо ойноп атышса, Анжияндан бир сарттар келет экен. Келип анан алар сурайт имиш ошол жерде ордо ойноп аткандардан: “Эй, бул жерде эрен кабырга барбы?”, –деп. Эрен кабырга деген эл-жери жок, жетим-жесир кишини айтат. Алар алып барып малай кылат го дейм. Ошол убакта дос кылып жургөн Баялы Тилекматка ичи тарып жүргөн экен, бул кыйын болуп эл оозуна алынып кетти деп. Ошондо биздин чон ата ордодо оюн жазып отурган экен. Ал жер карап отурса, тияктан Баялы Тилекмат атабызды башы менен ийкеп көрсөтүп коёт имиш. Аны кыраакы атабыз байкап калат да, элине таарынып кетип калыптыр, Анжиян жакка көчүп кетет. Мунун айтылган себеби, биздин атабыздын касиеттүүлүгү көрсөтүлүп атат да. Ошентип жаман санаган акыреттик досу Баялы тукумсуз өткөн экен. Анан элдин баары ошондон айткан экен да, ошондо акыреттик досуна кара санаган неме Тилекмат акенин бир касиеттүүлүгүнүн бир себеби мененби, баласыз болгон дешип.
Ошондон таарынып Анжиянда жүргөндө, бугу менен сарбагыштын ортосунда чатак чыгып, чабышып калат. Сарбагыш казак Кененсары, Ноорузбайга келип кол сураган, бизге кошул, бугу уруусунан өч алыш керек деп. Эми буларга ким бара алат, ким жарайт деп ойлонуп отурушуп, ошол кезде баарынан улуу, ойчул, акылман дөөлөс Сарт аке болгон, ошо менен кеңешип, болгон ишти айтышат. Ошондо ал: “Эй, буга жараса Жылкыайдардын Тилекматы жарайт, башка киши жарабайт”, – дейт. Ой, ал элине таарынып, Анжиянга көчүп кетти эле, эми муну ким алып келет, кантип алып келебиз, таарынып кеткен киши келбейт го дешип, анан келсе эле Чоң Карач акеге бир келет, же болбосо келбейт, ошо менен жакшы эле дешет. Ал кишини макул кылып, жибермек болушат. Ал бир ат аны көтөрө албаган чоң киши экен. Узун жолго бирөө чыдабайт деп, алмак-салмак мингенге эки ат коштотуп, бир бала кошуп жиберишет. Тилекмат аке жакшы тосуп алат: “Ой Карач аке, келипсиз”. “Келдим, келдим, Тилеке. Элдин башына момундай кыйынчылык түшүп атат, сени алып кел деп жиберишти”, – дейт. Эми эл сурап калыптыр, эл сурагандан кийин барса барайын деп, келет. Эл аны тосуп алып, жанына кимди кошуп алаарын сурашса, “Тартуусуна эмне алып барасың?”, – десе, менин жаныма Кичине Карачты эле кошуп бергиле деп, аны алып, алар менен кепке келишип, элин сактап калган экен. Тилекмат акенин дипломатиялык иши элге кылган жакшылыгынын бири экен.
Эми Жылкыайдардан төрт бала тарап атат, анан 4 баланын эң улуусу Тилекмат акеден биз тарайт экенбиз. Бу жерде Балтайлактан да бар, Кыдырбайдан да бар, Буржуктан да бар. Кичине белгилеп кетсек, Балтайлактан академик, философия илиминин доктору болуп Кыргызстанда 1-болуп чыккан Алтымышбаев Асылбек деген болгон. Андан кийинки Кыдырбайдан ошол убакта болбосо да азыр кызматкерлер көп. Андан кийин Буржуктан геология илимдеринин доктору, профессор, академик Асаналиев Үсөнгазы деген болгон, эртерээк каза болуп калды. Ушу биздин кошуна болот.
Биздин Тилекмат чоң атабыз 7 аял алган киши экен:
1-Айке,
2-Кенжеке,
3-Гүлпиян,
4-Эренче (Каракүң),
5-Сайкал,
6-Узунчач,
7- Казактын кызы, андан тукум болгон эмес.
Эн улуусу Айке деген биздин чоң эне, андан биз тараганбыз. Айке уулу деп коёт, төркүнү Сары-Калпак, арык тукуму. Айкеден: Түнкатар, Узак, Ботбай, анан Мааке деген бир кызы болгон. Бул эжебизди Кыдыр акеге берген экен, арык тукумунун акеси бизге жезде болот.
Андан кийин Кенжеке. Андан 8 уулдуу, бир кыздуу болгон.
1. Түркөбай,
2. Чымырбай,
3. Тамыскожо,
4. Чыныбай,
5. Серкебай,
6. Сейилкан деген кыз ортосунда,
7. Дыйканбай,
8. Алышбай,
9. Ачакей.

Үчүнчү аялы – Гүлпиян, төркүнү – дөөлөс. Андан эки уулу бар экен: Текебай, Сооронбай.
Төртүнчү аялы Эренче – саяктын кызы. Башка жерден алып келгендиктен Каракүң деп койчу экен. Андан Деркенбай.
Бешинчи аялы – Сайкал, төркүнү – желдең: Аламан, Мамырбай.
Алтынчы аялы Узунчачтан Семетей деген бир уулу болгон, андан тукум болгон эмес.
Мына ушул 6 аялынан 17 уул, 2 кыз болгон, ошолордон анан тарайт.
Айкенин 1- уулу Түнкатар. Мындан Качкынбай, Үркүнбай, Жакып, Дүйшөмбү.
Качкынбайдан – бир кыз бар экен.
Үркүнбайдан – тукум жок.
Жакып дегенден Өмүрбек деген абабыз бар, азыр ал киши тирүү. Андан – Кубан, Кубат.
Айкенин 2- уулу Узак деген киши экен. Биринчи аялы Айгүлчө деген экен, мындан Күчүк болгон, андан тукум жок. Күчүккө, өзүнүн небересине Тилекмат атабыздын өзүнүң көзү тийип каза болуп калган экен. Экинчи аялы – Күнэлек, андан Беке деген бир бала болгон. 3-аялы Токтор, андан Бектур, Сыдыкбек, Усуп дегендер бар.
Бектурдан – Калай, Жанай. Калайдан – Сыдыкбектен – Мурдаалы, Турдаалы. Азыр булардын балдары бар.
Усуптан – Токтомуш, андан Сатинди, Сабырбек, Сабыр деген үчөө болгон.
Төртүнчү аялы Бачыке, төркүнү – моңолдор, мындан – Адыл, Кокубай деген эки баласы болгон. Адылдан тукум жок, Кокубайдын балдары бар азыр.
Экинчи баласы Беке. Бекеден – Балбак, Райымбек, Тазабек.
Балбактан тукум жок.
Райымбектен бир кыз бар.
Тазабектен да тукум жок экен.
Экинчи аялынын аты Кант, арык тукумунан. Мындан – Ажыбек, Бообек. Экөөнөн тең тукум жок.
Андан кийин 3-Бектур дейт, андан Шыгай, Канай, Жанай дегени. Шыгай, Жанайдан тукум жок, Канайдын тукумдары бар.
Экинчи аялынын аты – Жакшылык. Ал Касымаалы деген кишинин энеси болгон, ушу киши аскерге кетип келбей калган, жалгыз эле ушу чоң энебиз балам келет деп күндө күтүп жүрүп өлдү, карыгыча отурду. Балам келет, келген атат, кээде качан келээр экен деп калат. А киши каза болду, баласы да келген жок.
Сыдыкбектен – Мукамбет, андан – Бакир, Шакир. Бу кишилердин балдары бар.
Турдакундан – Шайыр, Болотбек, Жапарбек.
Усуптан – Токтомуш, Сатин, Сабыр.
Шооруктан – Абдыкасым , андан төрт бала бар.
Адылдан тукум жок.
Кокубайдын балдары бар.

Айкенин 3-уулу Ботбай деген киши экен. Аялы Дандаке – саяктын кызы, Медет баатырдын кызы. Мындан: Байкашка, Бачик, Мангыт, Байгазы. Бу кишинин балдары токтобой каза боло баштаганда, 3-баласын ырымдап, жаныбардын атына жакындаштырып Мангыт деп койгон экен. Ошентип, Бачиктин бир баласы болгон экен, Касей аскерден өлгөн. Баары каза болгондуктан, Байкашканын 6 уулу тең болгон экен,. 3-сүн Мангыт деп коюптур. Мангыттан биздин атабыз Сагымбай деген киши болгон. Кыйын санжырачы болчу, ал молдо болгон, арабча жазчу, тил билген, ал кезде совет мезгили болгондуктан, көп жаздырып калбай калдык. Атам жетим өскөн киши болгон экен. Айтып калчу мен күнгөйдү эки айланып чыккам деп. Айыл-кыштактардын баарын жаңылбай айтчу, ал киши биздин атабыздан – эң улуусу Абдрасул, ал каза болуп калган, андан кийин Саяк, ал да чарчап калган экен, 4-сү кыз, ал да чарчап калган, 5-си мен .
Мына, Тилекмат чоң атанын эң улуу байбичеси Айке чон энеден тарагандар ушулар.
Экинчи аялы- Кенжеке, төркүнү – моңолдор. Кенжекеден сегиз бек деп коёт, жанагы 8 бала, бир кыз. Мунун эн биринчи уулу Туркобай, аялы Жайнаке деген киши болгон, уруусу сары-багыш, мындан 6 бала болгон: Дөөлөтбак, Иетбак, Абак, Самак, Төлөбай, Алманбай.
Дөөлөтбактынын 1-аялынан Иткулак, Бексултан, Байкубат.
2-аялынан Кененбай, мындан Болой деген баласы болгон.
3-сү Саадабай, мындан Шыбак, Төлөмүш деген балдары болгон.
4-сү Шеримбек, мындан Асанбек, Мусабек, Исабек, Ысажан.
5-си Шилимбек, андан тукум болгон эмес.

Иетбактын 1-аялынан: Өмүрбай, Макенбай, Сыдыкбай, Сарыбаш, Акмат.
2-аялынан: Чөмөлөн, Темирбек.

3- баласы Абактын 1-аялынан: Аалыбак, Бексултан. Аалыбактан – Карып, Букарбек, Чоң-Кызыл-Сууда турат азыр.
2- аялы – Бекмырза, мындан Үсөнбай деген киши бар экен.
Самактан Таштанбек, Бердигул.
Төлөбайдан: Кайдубай, Калкалай.

6- уулу – Алманбай, бу кишиден Акысбек, Кожобек, Асылбек, Молдобек.
Асылбектен- Сулайман, Омор, Асанбай.
Акысбектен- Абдырай, Жапар, Үсөн, Өзгөрүш.
Кожобектен – Токтогул, Токтобек, Назарбек.
Молодобектен тукум болгон эмес экен.

Кенжекенин 2-уулу – Чымырбай. Анын 1-аялы – Алыкан, төркүнү Мундуз экен. Андан: Кыштообай, Токойбай деген бар.
2-аялы – Жыргал, төркүнү Тынымсейит экен. Андан: Молдокан, Мырзакан, Сүйүндүк, Урумкан деген болгон, булардан тукум болгон эмес.
Кыштообайдан – Мамыркан, Темиркан, Маамыт, Истакан. Мамыркан менен Маамыттан тукум бар, экөөнөн жок.
Токойбайдан – Ыраке, Торутай, Асанакун, Кожоке. Асанакундан – Алымказы, Казы деген киши бар азыр, үчөөнөн жок.
2-аялынын баласы Молдокандан: Кудайберген, Кусейин, Акыл, Асейин деген балдары болгон. Кудайбергенден – Орозбек, Орозалы.
3-баласы Такыскожо. Тилекматтын өзүнүн балдары боюнча алтынчысы. Мунун 1- аялынан Бокчу, Атамкул, Алым деген бар.
2-си – Мамыткан, уч уулу болгон экен.
3-су Акылай, мындан тукум жок.
Атамкулдан – Шамыркул, Райымкул. Бирден балдары болгон. Андан кийин Алымкул – мындан Ыстан аскерде жоголгон.
Кенжекенин 4-уулу Чыныбай. Чыныбай өз убагында Тилекмат чоң атадай болуп белгилүү болгон экен, бул уулу өзүнө тете болуп, элди, бир өрөөндү башкарган. Бу кишинин 6 аялы болгон экен, мындан 14 уулу болуптур.
Анын 1- аялы Манат казак болгон, Шоорук баатырдын кызы. Андан – Жоламан, Баяман, Эламан, Бозукбай, Арык деген балдары болгон.
2-аялы Телегей, төркүнү катаган болгон: Жаныман, Баракан, Акимкан, Мырзакан, Бексултан.
3-аялы Айымбача, черик. Мындан: Ыманбай, Бөлөкбай.
4-аялы Айкүнчөк, төркүнү – сарбагыш, мындан Мангыл-Калдыркан.
5-аялы Чолпон, төркүнү саяк, Асылкан деген бир кызы болгон.
6-аялы Кынгатай болгон, тукум болгон эмес.
Кенжекенин 5-уулу Серкебай деген киши экен. 1-аялы Мышык байбиче, төркүнү – ондон. Андан – Төрөгелди, Жамангул, Маамыт.
2-аялынан Чолпонкул деген, андан Асан, Асандан Садыр деген бала. 2-си Керимкулдан тукум жок.
Кенжекенин 6- уулу Дыйканбай. 1- аялынан Курманбай, 2- аялынан Куланбай, 3- аялынан Абды.
Кенжекенин 7- уулу – Алышбай. 1-аялы Дарыдан тукум жок, 2- аялы Ботогоз желдең уруусунан: Көкеш, Осмонаалы. 3-аялы Чолпон жеңе аялы экен, мындан Усубалы, Анаркан деген болгон.
Кенжекенин 8- уулу Ачакей. 1-аялынан Алымбай, андан Жүдөмүш. 2-Тууганбай, 3- Акмат, 4- Мике.
2-аялынан Кусубалды деген бала. Мындан тукум жок.
Тилекматтын 3-аялы – Гүлпиян. Анын 1-уулу Текебайдын аялы Болгонай желдеңдин кызынан Жайлообай, Жаманкул, Алымкул.
Жайлообайдын 1-аялынан Ургазыдан тукум жок, 2-аялынан – Асанакун.
Жаманкулдун үч уулу болгон экен: Абдубалип дегенинен тукум бар.
Алымкулдан Стам, Иса, Исак деген балдары болот.
Гүлпияндын 2-уулу Сооронбай, мындан Турдуке деген бир бала болгон экен. Энеси казак. 2-аялы Алтындан Осмондон тукум жок.
Тилекматтын 4-аялы Каракүң, саяктын кызынан Деркенбай. Мындан: Орозобай, Асыкпай, Усупкан, Усуппай, Масыппай.
Усуппайдан – Эсенкан, Акылбек.
Усупкандан – Өмүш, Асанбек, Асантай.
Масыппайдан – Эркин менен Мелис.

Тилекматтын 5-аялы – Сайкал, төркүнү желдең экен. Мындан Аламан дегенн баласы болгон экен. 1-аялы сарбагыштан, мындан Шеримбек, Кекеч, Сары, Догдурбай.
2-си Ыбыкеден да, 3-сү Керимбек мындан да тукум жок экен.
Сайкалдын 2-баласы Мамырбайдан Кудаш деген болгон экен. Аялынын аты – Жүзүм. Мындан Асек, Жоомарт, Талик, Даткабек, Казыбай, Чики, Канат деген баласы бар.
Узунчачтан Семетей болгон экен, мындан бир кызы бар.
Тилекмат акенин эки кызы болгон. Биринчи кызы Маке эжебизди Кыдырга берген экен, 2-кызы Сээлкан экен, муну Кенжеке төрөгөн экен, муну сарбагыш алган экен. Ботагандын баласы Дадыбайга берген. Ал эжебиз Жаманбай, Жумабай деген балдарды төрөйт экен. Булар кийин бизге көчүп келип, жээн болуп жүрүшөт.
Жылкыайдардын 2-баласына келет экенбиз. Байтайлактын 1-аялынан Чыңгышбай, Жаркынбай, Ботобай.
2-аялынан Сарыбай, Чотобай болгон. Чотобайынан тукум жок.
3-аялы Арууке деген байбичесинен Токой, Күрөңкей, Алтымышбай, Жетимишбай.
Байтайлактын 9 уулу болгон. Улуусу Чыңгышбайдан Жумабек деген болгон, анан бир кызы бар.
Жаркынбайдын 1-аялынан Жумабай, Конокбай, Сыргабай, Тагай, Чокон.
2-аялынан Асаналы, Аалы, Карыбай.
3-баласы Ботобайдан Өзбек, Орозабай, Элебес, Садык.
Сарыбайдан: Байгабыл деген киши белгилүү комузчу болгон. Ушунун күүлөрүн кийинки комузчулар алымча-кошумчалап чертишкен экен. Бул кишиден Чийче деген бала бар.
Токойдон Маамыт, Асанакун, Мамбет.
Күрөңкейдин аялы да, баласы да болгон эмес.
Алтымышбайдан Мукамберди, Асылбек деген баласы философия илиминин доктору болгон киши, анан Касымаалы.
Жетимишбай 9-баласынан Кален, андан Мурат.
Жылкыайдардын 3-баласы – Кыдырбай. Анын Итибай, Дадыбай деген 2 уулу болгон. Итибайдын 9 уулу болуптур: Дүйшөнбай, Бейшенбай, Кененбай, Дөнөнбай, Эркинбай, Жумагул.
Дадыбайдын 6 уулу болгон: Ишенбай, Усуппай, Супатай, Төраалы, Асанаалы, Ираалы.
Тилекматтын 3-иниси, Жылкыайдардын 4-баласы Урчук деген. Мындан: Орузбай, Бокчу, Бакы, Кенезбай, Амазбай деген 5 уулу болгон.
Жылкыайдардын тукумунун көбү ушул жерде. О.э. Полян менен Чоң-Кызыл-Сууда бир аз бар.

Leave a Reply