Мамбеталиев Кожоке, “Чүйгө келген тоюнат, арык барган семирет”

This post is also available in: Англисче, Орусча

[Бул интервью 2009-жылы Айгине тарабынан жүргүзүлгөн изилдөө убагында алынган. Биринчи жолу жарыкка чыгып жатат]

Мамбеталиев Кожоке, 91 жашта, Талас аймагы

Чүйгө келген тоюнат, арык барган семирет (уламыш)

Илгери Кыдыр аке деген киши бар экен. “Солто элдин тогу, Саяк элдин шогу, Сарыбагыш менен Бугунун барынан жогу” деп, койгон экен. Бул эмнеден минтип айтылат дегенде, Кыдыр аке айткан, анткени Солто Чүйдүн кенен жери,  ачка барган тоюнат, арык барган семирет. Саякты эмне үчүн шок деп койгон, анда Кыдыр аке айткан экен, мына саяктан Дыйканбай, Акмат деген чыкты. Дыйканбай, Акмат эртең  менен турганда, «Дыйканбай, Акмат таң атты деп, сурнай тарттырып койчу экен. Акматтын Апар деген сулуу аялы бар экен, бир күнү ал сурнайчыны чакырып алып айтат экен: «Эй, бүгүн эртең менен Апар, Акмат таң атты»,- деп тарткының деп.  «Ой, Акмат мени өлтүрүп коет»,- дейт сурнайчы. “Эгер антип тартпасаң, мен сени өлтүрөмүн”, – деп айтат. Ошентип кокуй мейли деп, эртең менен Апар, Акмат таң атты деп сурнайчы чертет. Анан Дыйканбай ыргып туруп, ии тиги Акмат өлүп калган экен десе, Акмат даарат алып эшикте жүргөн экен. Анан чайга чыккандан кийин Акмат сурнайчыны чакырып,  илинип турган кылычын  алып берчи дейт экен, башын алып салайын деп ойлогон да. Ошондо Акматтын аялы келип,”ай Акмат сурнайчыда күнөө жок, мен күнөөлүүмүн” деп,  кылычка өзүнүн башын тоскон экен. Ошондо Акмат ой акмак, деп кылычын ыргытып жибериптир.

Анан айткан экен, бүгүн Дубан кечүүдө жыйын болот, калың эл келет. Саяк, Кушчу, Саруу, Солто баары келет. Мен бир жерде отурам, Дыйканбай бир жерде отурат. Мага канча эл келээр экен, Дыйканбайга канча эл келээр экен дейт. Сен бир 3-4 келин менен барып, бир төөгө отургун, сага канча күн келээр экен дейт. Илгерки эл ушинтип урушпай-талашпай иш кылышчу. Анан баягы Дыйканбай унчукпай бир жерге, Акмат бир жерге түшөт. Анан келген коноктор келип түшүп жатат. Үч келин дөнгө барып отурат. Ким тааныйт аларды, эч ким барбай койгон экен. Анан Апар эки  келин менен жүрө берген экен. “Мен ыраазымын, мен баш ийдим, мен акмактык кылган экенмин, кечириниз, баатыр” деп, тиги сурнайчыга жакшы чепкен жабат экен. Акмат: “Сен Апар үйдүн ичин билгин, эркек кишинин ишине аралашпагын, көрдүңбү, мындан кийин мындай ишти кылбай жүргүн” дептир. Илгерки элдин жоосуну башка болчу.

Мына солто элинен, саяк элинен ошондой адамдар чыккан. Солто элинен Эшкожо Канай чыккан, Эшкожодон кадимки Жангарач чыккан. Канайдан Байтик.  Бугу Кылжыр болгон. Асан, Үсөн деген эки бир тууган мергенчи болушуптур, алар кийик атып жүрүп бир кызды таап келишет экен. Ал кызды Асанга алып беришет. Кыздын эки мүйүзү болгон экен, анткени кайберендин кызы экен, аны эч ким билбейт. Ошентип ал кыздан  эки бала төрөлөт. Анан бир күндөрдө кайын инилери мергенчиликке бара жатса, ал айтат экен, “Ой айланайындар эгер ургаачы кийик атсаңар, терисин желини менен сыйрып мага бергилечи”, – деп.  Анан кайын инилери алып келип беришсе, төштү жая коюп, эмчегин ээмп жаткан экен. Эмчегин ээмп жатып, оозунан көбүктөр буркулдап жатканда, күйөө кирип калып, жоолугун тартып жиберсе, эки мүйүзү көрүнүп калат. Ошондон баштап тиги аял эне болуп калгандан кийин Бугу эне аталып калган экен. Бул чындыгында Сарыбагыш эли, Сарыбагыш Кылжыр бир тууган, Кылжырдын аты Бугуга өтүп кеткен.

Leave a Reply